* biên dịch bởi Lê Hoàng Thạch*

NGHỆ NHÂN ANITA PORCHET

Một trong những bậc thầy nổi tiếng nhất hiện nay về kĩ thuật tráng men là Anita Porchet. Đây là nhân vật đã tạo ra một số tác phẩm đỉnh cao nhất cho Piaget, cũng như các thương hiệu khác như Vacheron Constantin, Jacques Droz dòng Paillonee. Là một nghệ nhân độc lập, Anita ẩn chứa trong mình kết cấu ” tích hợp theo bề ngang” đặc trưng của Thụy Sỹ : các nhà cung cấp, thợ thủ công, đơn vị sản xuất máy và các đơn vị sản xuất linh kiện kết hợp với nhau tạo nên cái gọi là ” Établisage” – một hệ thống tương hỗ để cùng nhau tạo ra sản phẩm cuối cùng. Piaget đã quá quen với chuỗi cung ứng mang tính lịch sử này, bởi họ được thành lập khởi thủy với tư cách là một nhà cung cấp máy và linh kiện đồng hồ, mặc dù cho tới ngày nay họ đã biến thành một cấu trúc tích hợp theo chiều dọc.

Tôi đã có buổi nói chuyện với Anita, nhân buổi ra mắt bộ sưu tập đồng hồ tráng men của Piaget vào năm 2012 : Dragon & PhoenixLimelight Garden Rose Party – một bộ sưu tập dành cho năm rồng và một bộ sưu tập kỉ niệm 30 năm Rose Yves Piaget giành được bộ 3 giải thưởng. Cô ấy nói với tôi rằng, men là sợi thủy tinh được nghiền thành bột trước khi nung chảy trên một tấm kim loại. Những kim loại truyền thống dùng để tráng men bao gồm vàng, bạc và đồng, mặc dù nhôm và thép thích hợp cho các quy trình công nghiệp hơn. Tại Piaget, họ luôn sử dụng các tấm đĩa vàng để làm mặt số tráng men, bột thủy tinh xay là sự kết hợp của Silica và Pro Soda, có thêm các oxit kim loại để tạo màu.

TRÁNG MEN – MEN CÔNG NGHIỆP VÀ GRAND FEU ENAMEL

Tráng men là quá trình nung chảy các lớp kính mài lên kim loại bằng lò nung hoặc đèn khò. Quá trình nung nóng có thể mất từ 30 giây hoặc vài phút với lò nung được làm nóng từ 650-1000 độ C. Men công nghiệp hay men lỏng, là những mảnh men được nghiền rất mịn và trộn với các thành phần khác để tạo thành hỗn dịch lỏng. Nó được áp lên bề mặt kim loại nền bằng súng phun, bàn chải hoặc nhúng. Bột men thường được dùng dưới dạng bột nhão, có thể trong suốt hoặc mờ đục khi nung. Men thủy tinh có thể áp dụng cho hầu hết các loại kim loại. Nó sở hữu nhiều đặc tính tuyệt vời : mịn, cứng, kháng hóa chất, màu sắc rực rỡ, bền với thời gian và khó bị đốt cháy. Nhược điểm của nó là dễ bị nứt, vỡ khi tấm kim loại nền bị căng ra hoặc uốn cong. Do đó, dòng men công nghiệp không phải con đường mà Piaget chọn.

Trở ngại đầu tiên để hiểu về Men chính là ngôn ngữ. Ngay cả trong các quốc gia nói tiếng Anh cũng phải sử dụng các thuật ngữ tiếng Đức hoặc tiếng Pháp để quy ước. Phải một lúc sau tôi mới nhận ra rằng cô Porchet đang nói về men – ” Enamel” chứ không phải là một phương tiện truyền văn bản ( lão nghe nhầm sang email). Theo một số nguồn, từ ” enamel” có nguồn gốc từ ” Smelzan” trong tiếng Đức, thông qua một từ tiếng Pháp cổ ” esmail”.

MÀU SẮC CỦA MEN

Màu sắc của men có được bằng cách bổ sung thêm các kháng chất khác nhau, thường là oxit kim loại của Coban, Sắt, Paraseodymium hoặc Neodymium. Những phụ gia này giúp tạo ra những sắc thái tinh tế khác nhau, từ màu xám ấm đến màu đỏ rượu vang, hay màu tím thuần khiết. Men có thể trong suốt, cũng có thể không, hoặc có màu trắng đục. Không giống như sơn, những màu men khác nhau không thể trộn lẫn với nhau để tạo ra một màu mới, kĩ năng thực sự nằm ở chỗ tạo ra một màu sắc mới có tính đồng nhất. Quá trình này thuộc về phạm trù nghệ thuật nhiều hơn là khoa học, bởi số đo nhiệt kế giữa các lò nung không hề giống nhau, không có một nhiệt độ nung nào được cho là chính xác hay có tính phổ cập. Việc tráng men trên bạc rất khác so với tráng men trên đồng, nhiệt độ dành cho chất nền bạc sẽ cao hơn so với đồng.

KĨ THUẬT TRÁNG MEN TRÊN ĐỒNG HỒ PIAGET- GRAND FEU ENAMELS

TRÁNG MEN MẶT SAU

Mặc dù đây chưa phải là một kĩ thuật khó, nhưng nó vẫn khá quan trọng. Bước đầu tiên, người ta sẽ phủ men vào mặt sau, trên một tấm ốp bằng kim loại – nó giúp hạn chế tối đa lực căng trên kính, tránh cho kính không bị nứt. Phần men sẽ luôn được đặt trên một tấm nền kim loại, và chỉ có vàng, bạc và đồng mới đạt đủ những phẩm chất cần có để sử dụng. Đối với riêng Piaget, hãng sẽ chỉ sử dụng vật liệu vàng khối cho những sáng tạo của họ. Tùy thuộc vào độ dày của kim loại tấm nền sẽ được tráng men, nghệ nhân sẽ dùng một bàn chải mịn kèm keo thực vật, sau đó để nó khô ráo trước khi tiến hành nung.

PURE ENAMEL – TRÁNG MEN ĐƠN SẮC ĐƠN GIẢN

Vẻ đẹp thường bắt nguồn từ sự đơn giản, nhờ có màu sắc cực kì sâu, lớp men cho phép các nhà sản xuất đồng hồ tạo ra các mẫu đồng hồ tinh xảo và sang trọng. Quá trình chuẩn bị tốn khá nhiều công sức, bao gồm việc nghiền men thô trong cối thành bột cực mịn. Sau đó bột được rửa sạch, rồi thả vào nước cất. Công việc này đảm bảo kết quả cuối cùng là một lớp men tinh khiết, có khả năng chống chịu tác động của thời gian một cách tốt hơn.

Mặt số tráng men đơn sắc được đánh dấu bởi các chữ số la mã mảnh mai, thể hiện sự khéo léo tinh tế. Men được tráng và nung hết lớp này đến lớp khác, người nghệ nhân phải kết hợp khéo léo giữa vật liệu với thân vỏ đồng hồ. So với những loại men khác, bản chất đặc biệt của men Grand Feu được Piaget sử dụng, chính là do chúng đạt đến điểm nóng chảy ở nhiệt độ cao hơn nhiều ( 820-850 độ C). Kĩ thuật này khiến cho men thành phẩm cực kì tinh khiết, tăng tuổi thọ.

CHAMPLEVÉ ENAMEL – TRÁNG MEN VỚI HỌA TIẾT CHẠM KHẮC.

Ở phương pháp này, Piaget sẽ khắc những hoạ tiết lên vỏ kim loại trước khi lấp đầy các chỗ trống bằng men. Bằng những dụng cụ đục, người thợ sẽ tạo ra những họa tiết mong muốn lên vỏ hoặc mặt số, anh ta sẽ tạo ra những khoảng cách giữa những họa tiết khác nhau, mục đích là tạo ra những đường viền rõ nét, dễ nhìn nhất có thể, sau đó tráng men lên những kẽ hở trước khi nung chảy ở nhiệt độ 800 độ C.

Quá trình sáng tạo này đòi hỏi một vài lần hoàn thiện, sau đó người ta sẽ làm nhẵn các bề mặt của tác phẩm, rồi lại nung tráng men lần cuối cùng. Cần có sự hợp tác rất chặt chẽ giữa thợ chạm khắc và người tráng men. Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào cách làm việc của cả hai, đặc biệt là khi áp dụng loại men mờ cho phép người ta quan sát tất cả các chi tiết của bản khắc thông qua lớp men phủ trong suốt.

CHAMPLEVÉ FLINQUÉ ENAMEL – TRÁNG MEN TRONG SUỐT

với kĩ thuật Flinqué, lớp men phủ lên trên nhưng phải làm lộ ra được phần tấm nền kim loại quý, nó sẽ ở dạng trong suốt, đôi khi có màu. Lớp men này giúp làm nổi bật mạnh mẽ tác phẩm đánh vân guilloché, làm tăng mức độ phản xạ ánh sáng khiến sản phẩm lung linh hơn bao giờ hết.

Lớp tráng men flinqué có thể được sử dụng riêng, nhưng cũng có thể được làm nền cho những cách thức trang trí khác, ví dụ như các bức tiểu họa. Piaget thường kết hợp hình thức guilloché đan giỏ với tráng men, tạo nên chiều sâu cũng như hiệu ứng vòng xoáy tuyệt vời cho mặt số.

PAINTED ENAMEL VÀ GRISAILLE : VẼ TRÊN MEN BẰNG PHƯƠNG PHÁP NỀN TỐI TƯƠNG PHẢN.

Theo truyền thống, các oxit kim loại được nghiền rất mịn, sẽ được vẽ trên nền men màu trắng bằng những đầu cọ cực mịn, sau đó nung từng lớp một. Quá trình này tương tự như dùng sơn vậy, có thể tạo ra kiểu dáng 3D rất chi tiết. Grisaille được vẽ tương tự nhưng theo phương thức nghịch đảo : nền sẽ là màu xanh đậm hoặc đen, các hình ảnh vẽ lên bởi các lớp màu trắng. Men vẽ có nhiều hình thức, và Grisaille kết hợp Limoges là một tiểu loại trong phương thức thủ công này.

GRISAILLE

Đây là kĩ thuật vẽ trên nền tối có màu xám, xanh lam hoặc đen ( tối màu), sau đó phủ men sứ Limoges hoặc men trắng mờ lên trên. Men Limoges, vốn được sản xuất tại vùng Limoges thuộc nước Pháp, đây là trung tâm sản xuất men thủy tinh nổi tiếng nhất Châu Âu.

CLOISONNÉ ENAMEL : TRÁNG MEN KẾT HỢP ĐƯỜNG VIỀN KIM LOẠI.

Cloisonné là một kĩ thuật cổ xưa, nó dùng để trang trí các đồ vật kim loại bằng men thủy tinh, ở những thời đại xa xưa hơn nữa nó cũng được sử dụng để khảm lên đá quý, thủy tinh hoặc các vật liệu khác. Kĩ thuật này được hình thành bởi các khu vực chứa men khác nhau, ngăn cách bởi những thanh chắn là những sợi dây chỉ mảnh. Một số dây chỉ này được bọc vàng mỏng bằng phương pháp mạ điện để không xỉn màu như sợi bạc. Riêng Piaget sử dụng các sợi chỉ bằng vàng một cách xuất sắc, các đoạn uốn cong được thực hiện ở các góc vuông để chỉ không bị vồng lên. Người ta thực hiện công đoạn này bằng một cây kìm nhỏ, nhíp và bộ gá tùy chỉnh. Nhiều đoạn dây sẽ được áp dụng tạo nên một bức tranh tổng thể lớn hơn.

Người ta có thể sử dụng hàn để nối các đoạn dây với nhau, tuy nhiên nó sẽ làm cho men mất màu và hình thành bong bóng sau đó. Hầu hết những sản phẩm cổ đại như men Byzantine đều sử dụng chất kết dính ngày nay người ta ít dùng cách này bởi độ khó, ngoại trừ một số nhà tráng men đương đại thuần túy, dùng để tạo ra mặt số đồng hồ đẹp và đồ trang sức chất lượng cao. Còn một cách khác, thay vì hàn các mảng  bám vào kim loại cơ bản, thì kim loại cơ bản sẽ được nung với một lớp men mỏng trong suốt. Các sợi chỉ sẽ được dán lên bề mặt men bằng kẹo cao su tự nhiên, khi kẹo đã khô người ta đem nung toàn bộ để áp bộ chỉ dính vào lớp men. Kẹo cao su tự nhiên sẽ bị tan chảy ra hết mà không để lại cặn.

Men thủy tinh với những màu sắc khác nhau được nghiền thành bột mịn trong cối bằng sứ hoặc mã não, sau đó rửa sạch để loại bỏ tạp chất có thể làm mất màu men khi nung. Mỗi màu men đều được chuẩn bị theo cách này trước khi sử dụng, sau đó được trộn với một dung dịch rất loãng của cao su tự nhiên Tragacanth. Hợp chất thủy tinh bao gồm silica Nitre và oxit chì, oxit kim loại được thêm vào để tạo màu. Các nghệ nhân sử dụng thìa, cọ hoặc ống nhỏ giọt mịn đẩy men lên từng thớ tranh. Bức tranh được để khô hoàn toàn trước khi được đem vào lò nung. Quá trình được lặp đi lặp lại đến khi men được lấp đầy với những mảng màu hoàn hảo.

Có 3 phong cách tráng men Cloisonné thường thấy là lồi, lõm và phẳng. Với kiểu lõm, các thớ tranh sẽ không được lấp đầy hoàn toàn, khi được nung nóng sẽ tạo ra bề mặt lõm. Với kiểu lồi, các thớ tranh sẽ được đổ men đầy ắp trong lần nung cuối cùng, tạo nên các cò cao hơi tròn. Và cuối cùng, loại phẳng là loại phổ biến nhất, sau khi các thớ được đổ đầy, nung nóng, và sau đó được đánh bóng để tạo bề mặt nhẵn sáng loáng.

BỘ SƯU TẬP RỒNG VÀ PHƯỢNG.

 

Đây là bộ sưu tập sở hữu những kĩ thuật trang trí khác nhau của thợ chạm khắc, thợ kim hoàn và thợ tráng men. Các kĩ thuật tráng men được áp dụng bao gồm tiểu họa ( cho mẫu Protocole XXL), Grisaille ( đồng hồ bỏ túi tourbillon) và Cloisonné ( mẫu Altiplano).

                                           Altiplano Dragon (cloisonné)

                              Protocole XXL Dragon (champlevé tiểu họa)

                    Đồng hồ bỏ túi Square Altiplano Tourbilon (grisaille)

Lớp men Cloisonné Grand Feu được giới thiệu bằng màu đơn sắc. Trong những bức tranh thư họa mực nước của người Tàu, người ta chỉ được phép sử  dụng mực nước để tạo ra sự cân bằng phối kết giữa sáng và tối, giữa đậm và nhạt, đồng thời tạo ra các tầng lớp, màu sắc của chủ thể tranh họa. Toàn bộ kết cấu tranh được tạo nên bởi 8 nét cọ cơ bản, 5 tông màu mực, các nhà thiết kế của Piaget và nghệ nhân Anita đã lấy cảm hứng từ những bức tranh thư họa mực nước áp dụng cho sản phẩm của mình.

Anita đã sử dụng màu trắng đến xám nhạt cho mẫu phượng hoàng, xám đá phiến và xám nhạt cho mẫu rồng. Các phiên bản này mất khoảng 6 tháng để đạt yêu cầu về thiết kế thẩm mĩ. Quá trình hoàn thiện cần tới 15 lần nung liên tiếp. Hầu hết chủ sở hữu đều không nhận ra rằng, màu xám được sử dụng cho bầu trời khác với màu dùng cho chi tiết rồng phượng. Sau  nhiều lần thử nghiệm, đôi khi màu xám ban đầu bị chuyển sang màu xanh lam hoặc xanh lục, buộc các nghệ nhân phải chỉnh lại công thức. Số lượng chỉ vàng đã được giảm bớt để nó không quá nổi bật.

Anita sẽ tạo hình bằng chỉ vàng với một lô  3-4 mặt số. Đối với công đoạn tráng men, mỗi mặt số sẽ được hoàn thành xong rồi mới làm tới mặt số khác. Quá trình đánh bóng sẽ được thực hiện trên một lô 4 chiếc một. Anita được tự do thay đổi cấu trúc hình dáng đám mây trong mặt số ( thủ công mà), tuy nhiên cô vẫn cố gắng giữ cho chúng giống nhau nhất có thể.

CON RỒNG YÊU THÍCH NHẤT CỦA ANITA

Khi được hỏi đâu là tác phẩm yêu thích nhất của cô trong bộ sưu tập Rồng Phượng, Anita tỏ ra khá xã giao, theo kiểu một người mẹ kiêu hãnh với nhiều đứa con. Nhưng cuối cùng thì chúng tôi cũng thuyết phục được cô nói ra một cái tên! Đó chính là chiếc đồng hồ bỏ túi Piaget Altiplano Tourbillon hình vuông. Cô ấy chọn nó vì nó thể hiện kĩ thuật Grisaille hiếm có, kèm theo bố cục hình tròn trong khung hình vuông đậm chất nghệ thuật. Cô ấy rất hào hứng với việc hồi sinh những kĩ thuật cố xưa lên đồng hồ hiện đại.

Ở đây, Anita sử dụng 2 loại men, gồm men đen cho nền và men trắng Limoges cho hình rồng. Con rồng được tạo ra bởi nhiều lớp men trắng phết chồng lên nhau, nhìn qua sẽ thấy giống như hình chạm khắc.

TRANH TIỂU HỌA BẰNG MEN

Kĩ thuật vẽ tranh men tiểu họa đòi hỏi sự kiên nhẫn, kèm theo những bí quyết nghệ thuật của nghệ nhân. Người ta sẽ phủ men lên một tấm vàng ròng bằng men nung, rồi từ đó vẽ lên trên đó. Các hoạ tiết được vẽ hoàn toàn thủ công, bột dùng để vẽ tiểu họa phải cực kì mịn, được trộn với dầu thay vì nước, tạo khả năng bám dính tốt khi vẽ.

Bức tranh được tạo nên bởi nhiều lớp men quét lên bằng cọ. Khi màu sắc của men ngày càng đậm sau mỗi lần nung, người tráng men phải tính toán trước được số lần nung cần thiết, cũng như tác động của mỗi lần nung đến màu sắc của men để có thể chuẩn bị  được bảng màu. Sau khi bức tranh hoàn thành, thì theo yêu cầu của Piaget, thì nó sẽ được phủ lên một lớp men trong suốt để bảo vệ, có tên là Fondant – giúp tạo ra chiều sâu và ánh sáng rực rỡ.

Việc tạo ra một bức tiểu họa bằng men có chất lượng cao, là một cuộc phiêu lưu đầy thử thách đối với ngay cả những nghệ nhân tráng men kinh nghiệm nhất. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn và lượng kiến thức sâu rộng về các kĩ thuật khác nhau. Không chỉ là một nghề thủ công, vẽ tiểu họa bằng men thực sự là một nghệ thuật minh chứng cho tay nghề siêu việt đáng kinh ngạc. Một môn nghệ thuật đẳng cấp như vậy đã tự nhiên tìm được cho mình một chỗ đứng trong giới chế tạo đồng hồ cấp cao Haute Horlogerie.

BỘ SƯU TẬP HOA HỒNG ” LIMELIGHT ROSE PARTY “

Đối với Anita, điểm thu hút độc đáo của bộ sưu tập Hoa Hồng, chính là nó sử dụng kĩ thuật tránh men tiểu họa thuần túy chứ không phải dạng kĩ thuật kết hợp như bộ sưu tập Rồng Phượng. Mặc dù là một chuyên gia về tiểu họa, cô vẫn thừa nhận rằng : mỗi tác phẩm đều ngốn khá nhiều thời gian để sản xuất, và bản thân cô vẫn đang trong quá trình học hỏi nhiều hơn.

TRÁNG MEN VÀ PHỤ NỮ!

Ban đầu, kĩ thuật tráng men được làm chủ bởi cánh đàn ông, nhưng do sự sụt giảm nhu cầu từ thế kỉ trước, kĩ thuật này đã bị lãng quên và gần như tuyệt tích. Khi nhu cầu sụt giảm, sự công nhận của xã hội cũng như trong đời sống sẽ thay đổi như vậy, giới đàn ông nhanh chóng bỏ nghề nhiều hơn phụ nữ. Sự thay đổi cũng đến từ biến chuyển của nền văn hóa Thụy Sỹ, tương tự như với ngành y. Trước đây, không hề có sự tồn tại của nữ bác sĩ, nhưng đến khi họ được chấp nhận thì số lượng nữ bác sỹ liền tăng mạnh.

Anita và Piaget có một mối lương duyên kéo dài nhiều năm, quan hệ tốt đẹp giữa cô và các nhà thiết kế ở đây là động lực thúc đẩy mọi thứ tiến về phía trước. Một điều trớ trêu là khi nhu cầu ngày càng tăng lên, thì lại thiếu hụt nguồn cung cấp nguyên liệu men và màu chất lượng tốt nhất. Anita có nguồn cung nguyên liệu tốt nhất, nhưng nó đang ngày càng cạn kiệt bởi không thể sản xuất ở ngày nay do các quy định về kim loại nặng và sức khỏe cộng đồng. Mỗi khi Anita nhận một lô hàng men nguyên liệu, loại hiện đại và kém phẩm chất hơn ( tất nhiên là an toàn hơn), thì xung quanh phòng vẫn đầy miếng dán cảnh báo sức khỏe. Khi làm việc với loại men cũ chất lượng cao nhưng độc hại, Anita vẫn dùng móng tay mình để làm bảng màu, và cô buộc phải kiểm tra độc tinh y tế thường xuyên để đề phòng. Chúng tôi tự hỏi, liệu cơ quan điều hành an toàn và sức khỏe có khiến cho ngành thủ công hiếm có này ở Âu Châu phải ngừng hoạt động hay không?